Trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam, di chúc miệng là một hình thức định đoạt tài sản đặc biệt, thường được thực hiện trong những tình huống khẩn cấp.
Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, câu hỏi “Di chúc miệng có giá trị pháp lý không?” luôn là tâm điểm của những tranh chấp thừa kế phức tạp. Việc hiểu rõ các quy định về di chúc miệng không chỉ giúp người để lại di sản bảo đảm ý nguyện cuối cùng của mình được thực hiện, mà còn giúp những người thừa kế tránh khỏi những xung đột pháp lý không đáng có.
Vậy di chúc bằng miệng có được pháp luật việt nam thừa nhận không?
Bài viết dưới đây của Công ty Luật A&An sẽ làm rõ các điều kiện cần thiết để di chúc bằng miệng có hiệu lực pháp lý theo quy định pháp luật hiện hành, đồng thời đưa ra những lưu ý quan trọng để đảm bảo tính pháp lý về di chúc bằng miệng.
MỤC LỤC
Cơ sở pháp lý
1. Khái niệm di chúc bằng miệng là gì?
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về di chúc như sau:
“Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết”
Hiện nay, pháp luật chưa có quy định cụ thể về khái niệm di chúc miệng. Tuy nhiên có thể hiểu di chúc miệng theo khái niệm như sau:
“Di chúc miệng được hiểu là sự thể hiện ý chí cuối cùng của một cá nhân bằng lời nói trước mặt những người làm chứng nhằm chuyển dịch tài sản của mình cho người khác sau khi chết trong trường hợp tính mạng của họ bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản.”
2. Khi nào thì di chúc miệng có giá trị pháp lý?
Theo quy định tại Điều 629 và Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, một bản di chúc miệng không mặc nhiên có giá trị mà phải thỏa mãn đồng thời các điều kiện “cần” và “đủ” sau đây:
2.1. Hoàn cảnh lập di chúc
Theo quy định tại khoản 1 Điều 629 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:
“1. Trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc bằng miệng.”
Pháp luật chỉ cho phép lập di chúc miệng khi tính mạng của một người bị cái chết đe dọa do bệnh tật hoặc các nguyên nhân khác mà không thể lập di chúc bằng văn bản. Điều này có nghĩa là nếu một người hoàn toàn khỏe mạnh, có đủ điều kiện về thời gian và công cụ để viết di chúc hoặc ra văn phòng công chứng nhưng lại chọn cách “nói miệng”, thì di chúc đó sẽ bị coi là vô hiệu.
2.2. Yêu cầu về người lập di chúc
Theo quy định tại khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:
“1. Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:
a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép;
b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định pháp luật.”
– Điều kiện về chủ thể
+ Minh mẫn, sáng suốt: Tại thời điểm lập di chúc, người lập phải có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi. Họ phải hiểu rõ mình đang có những tài sản gì và sẽ để lại cho ai. Nếu chứng minh được người lập di chúc đang trong tình trạng mất trí nhớ, hôn mê hoặc không tỉnh táo, di chúc sẽ bị vô hiệu.
+ Tính tự nguyện (Không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép): Di chúc phải là sự thể hiện ý chí đích thực của chủ sở hữu tài sản. Mọi tác động ngoại cảnh làm sai lệch ý chí (như dùng vũ lực đe dọa, dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt di sản) đều dẫn đến việc di chúc không được pháp luật công nhận.
– Điều kiện về nội dung và hình thức
+ Nội dung không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội: Tài sản đem chia phải là tài sản hợp pháp (không phải hàng cấm, tài sản đang tranh chấp). Đồng thời, các điều kiện kèm theo trong di chúc không được đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức chung.
+ Hình thức không trái quy định pháp luật: Đây là rào cản kỹ thuật quan trọng. Tùy loại di chúc (viết tay, có công chứng, hay di chúc miệng) mà luật có các yêu cầu riêng về chữ ký, người làm chứng, thủ tục chứng thực.
Chỉ cần sai sót về hình thức (ví dụ: di chúc đánh máy nhưng không có người làm chứng), bản di chúc có thể bị tuyên vô hiệu dù nội dung hoàn toàn đúng sự thật.
+ Đồng thời phải thỏa mãn các điều kiện chung quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 thì hai chủ thể sau đây không được lập di chúc bằng miệng, bao gồm:
– Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi.
– Người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ.
Lưu ý: 02 chủ thể trên bắt buộc phải lập di chúc bằng văn bản.
2.3. Yêu cầu về người làm chứng
Theo quy định tại khoản 5, Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định:
“Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sao khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ…”
Đây là mắt xích quan trọng nhất của di chúc miệng. Người để lại di sản phải thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất 02 người làm chứng. Ngay sau khi người để lại di chúc miệng thể hiện ý chí, những người làm chứng phải:
– Ghi chép lại nội dung lời dặn đó.
– Cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào bản ghi chép.
2.4. Thủ tục xin xác nhận chữ ký của người làm chứng
Theo quy định tại khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thì trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người để lại di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, bản ghi chép phải được cơ quan có thẩm quyền (Công chứng viên hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã) chứng thực chữ ký hoặc dấu điểm chỉ của người làm chứng. Nếu quá thời hạn này mà không thực hiện thủ tục chứng thực, di chúc miệng sẽ mất giá trị pháp lý.
Có thể Bạn quan tâm:
– Dịch vụ Luật sư Đất đai & Bất động sản;
– Thủ tục Hòa giải tranh chấp đất đai;
– Đơn kiện tranh chấp đất đai viết thế nào?
3. Trường hợp nào di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ?
Theo quy định tại khoản 2 Điều 629 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định như sau:
“2. Sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ”
Mặt khác, tại khoản 3 Điều 58 Luật Công chứng năm 2024 cũng quy định như sau:
“3….Sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc theo quy định tại khoản này mà người lập di chúc không còn trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng thì người lập di chúc phải nộp đủ giấy tờ quy định tại khoản 1 Điều 42 của Luật này, nếu người lập di chúc không nộp đủ giấy tờ quy định tại khoản 1 Điều 42 của Luật này thì văn bản công chứng di chúc không có hiệu lực.”
Quy định này thiết lập một cơ chế tự động chấm dứt hiệu lực của di chúc miệng dựa trên hai điều kiện song hành:
– Về thời gian: Đã quá 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng.
– Về tình trạng của người lập di chúc: Người đó vẫn còn sống và giữ được sự minh mẫn, sáng suốt (có năng lực hành vi dân sự đầy đủ để nhận thức và điều khiển hành vi).
4. Những người không được pháp luật cho phép làm chứng cho di chúc bằng miệng
Để đảm bảo tính khách quan, theo Điều 632 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định những đối tượng sau không được làm chứng cho việc lập di chúc (bao gồm cả di chúc miệng):
– Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc.
– Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc.
– Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
Việc vi phạm quy định về người làm chứng là lỗi phổ biến nhất dẫn đến việc di chúc miệng bị tòa án tuyên vô hiệu trong các vụ án tranh chấp di sản.
Tóm lại, di chúc miệng hoàn toàn có giá trị pháp lý nếu tuân thủ đầy đủ các điều kiện khắt khe về hình thức, người làm chứng và thời gian chứng thực theo quy định của Bộ luật dân sự. Tuy nhiên, do tính chất nhạy cảm và dễ phát sinh tranh chấp, việc lập và thực hiện di chúc miệng đòi hỏi sự am hiểu pháp luật sâu sắc.
Nếu Quý khách hàng đang gặp vướng mắc về thừa kế, cần tư vấn lập di chúc hoặc hỗ trợ giải quyết các tranh chấp liên quan đến di sản, hãy liên hệ ngay với Công ty Luật A&An. Chúng tôi cam kết cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên nghiệp, tận tâm, giúp quý khách hàng bảo vệ quyền lợi hợp pháp một cách tối ưu nhất.
Trên đây là nội dung bài viết của Luật sư A&An về di chúc miệng và các vấn đề liên quan.
Nếu Quý Khách hàng có bất kỳ khó khăn hay vướng mắc gì trong quá trình tham khảo và áp dụng quy định trên, hãy liên hệ với chúng tôi theo Hotline 0911092191 để được tư vấn và hỗ trợ sớm nhất.
Luật sư A&An ~ Our Word. Your Success!
